18 ноября 202618 ноября Сморгонь
+2.6°C
USD 3.00
EUR 3.30
RUB 3.65
НОВОСТИ

«Убачыш каня – пакланіся!»

Вынесены ў загаловак артыкула радок з верша належыць паэту Расулу ГАМЗАТАВУ. Такім чынам вядомы дагестанец удзячна выказаўся пра неацэнную ролю ў жыцці грамадства жывёл, якіх прыручыў чалавек. Коні дапамагалі людзям у сельскай гаспадарцы, звязвалі зямныя прасторы. Уся гісторыя чалавецтва без іх удзелу склалася б інакш.

У час напісання запамі-нальнага выразу Расул Гамзатаў рабіў акцэнт на слова «пакланіся». У наш час таксама актуальным становіцца і першая частка вершаванага радка «Убачыш каня», бо сёння ўжо рэдка можна пабачыць каня, ­запрэжанага ў колы, амаль усюды яго замяніла тэхніка. Па дадзеных Нацыянальнага статыстычнага камітэта Беларусі, за апошнюю чвэрць стагоддзя іх колькасць у краіне скарацілася больш чым у 5 разоў. На пачатак 2024 года ў Беларусі было каля 20 тысяч коней, у тым ліку 9 тысяч жывёл налічвалася ў сельскагаспадарчых арганізацыях, крыху больш за 11 тысяч – у фермерскіх і прыватных гаспадарках. Амаль такая ж колькасць коней (20755 галоў) налічвалася ў 1931 годзе толькі на тэрыторыі Ашмянскага павета, куды ўваходзіла і частка Смаргонскага раёна.

1.jpg

Прыведзенае параўнанне з узгаданым паветам не выпадковае, бо працяглы час не толькі тут, але далёка за яго межамі мясцовага каня ведалі як «ашмянец», названага па раёне паходжання. І менавіта гэты конь стаў папярэднікам і адыграў галоўную ролю ў фарміраванні беларускай запражной – адной з найбольш маладых парод коней, якая была выведзена на постсавецкай прасторы. Афіцыйнае прызнанне беларуская запражная атрымала ў 2000 ­годзе.

Развядзенне коней у нашым краі вяртае нас да часоў Вялікага Княства Літоўскага. Як тут не ўзгадаць Мураваную Ашмянку? У гэтым радавым маёнтку жыў К. Дарагастайскі, аўтар першага ў Рэчы Паспалітай дапаможніка па конегадоўлі пад назвай  «Гіпіка, або Кніга пра коней», якая была выда­дзена ў 1603 годзе. Станаўленне каня праходзіла на працягу доўгага часу, але асабліва інтэнсіўна селекцыя коней пачалася ў 19 стагоддзі. У пачатку пазамінулага стагоддзя граф Караль Пшаздзецкі пачаў разводзіць у сваім маёнтку Смаргонь, а потым і ў Войстаме, пародзістых коней, для якіх пабудаваў манеж.

Галоўным рухавіком развіцця конегадоўлі ў той час належыць конскім заводам і стайням мясцовых буйных землеўладальнікаў. Па стане на 1878 год конскія заводы існавалі ў Навасёлках Гутэн-Чапскага, Дакурнішках – Жылінскага, Даўкшышках – Лашкевіча, Беніцы – Швыйкоўскага. Найбольшым заводам па селекцыі коней у той год з’яўлялася стайня ў Данюшаве, якая належала двараніну Еўстафію Чарноўскаму. Тут утрымліваліся 4 жарабцы арабскай і 19 кабыл першаронскай парод. Мясцовыя жыхары, якія мелі кабыл, таксама маглі карыстацца вытворцамі з гэтага завода. З палепшаных коней пачала фарміравацца новая папуляцыя, якая адрознівалася павышанай працаздольнасцю.

Свайго росквіту конегадоўля «ашмянца»  дасягнула пасля Першай сусветнай вайны, у міжваенны перыяд. У гэты час яна развівалася дзякуючы спадчыннаму запалу мясцовых людзей і эканамічным выгодам, якія даваў продаж папулярнага тыпу тутэйшага каня ў войска. Коней трымалі як заможныя гаспадары, так і малазямельныя сяляне, якія мелі 3 – 6 гектараў пашы. Вяскоўцы пры гадаванні «кандыдата да войска»  выкарыстоўвалі яго на лёгкіх работах у полі. Селянін ад продажу каня вайсковай камісіі атрымліваў каля тысячы злотых, за іх купляў 2 – 3 гектары зямлі і станавіўся поўнавартасным гаспадаром. У тагачасных рэаліях улічвалася і тое, што дзяўчыну, якая мела магчымасць атрымаць каня ў пасаг, ахвотна заўважалі сваты. А гаспадара, які меў добрага каня ці некалькі коней, быў добра вядомы на тэрыторыі некалькіх гмінаў. Прыносіла карысць гадаванне коней і тым маладым хлопцам, якія потым праходзілі службу ў конных аддзелах войска.

3.jpg

Для паляпшэння якасці прыплоду з канца 1920-х гадоў у дзяржаўныя пункты капуляцыі імпартаваліся жарабцы паўночна-шведскай расы, вядомыя як «шведы». Сярод іх вылучаліся жарабцы Альсінг, Холм-Тор ІІ, Медстуг Блэкен. У камбінацыі з мясцовай кабылай «шведы» далі сапраўды выдатнае патомства. Газеты і радыё спецыяльна падкрэслівалі, што ўвесь Ашмянскі павет стаў галоўным асяродкам гадоўлі сярэднецяжкага цяглавага каня. На думку экспертаў, гэта быў моцны, спрытны і дасканала складзены конь, які лічыўся найлепшым у Еўропе тыпам артылерыйскага каня.

Станоўчы ўплыў жарабцоў са Швецыі на патомства пацвердзілі Краёвыя выставы коней ў Любліне, куды ў 1937 – 1939 гадах накіроўваліся элітныя коні з нашых мясцін. Як паказалі вынікі аглядаў, шмат прызоў заваёўвалі не толькі коні пасля арыгінальных шведаў, але і патомства пасля іх сыноў. Некалькі з гэтых жарабцоў далі сапраўды выдатнае патомства. Альсінг стаў бацькам шэрагу добрых ліцэнзаваных жарабцоў, такіх як Атаман, Алмаз, Арыстон, Альфрэд, Ас... Другі, Медстуг Блэкен, стаў бацькам выдатнага Кавальчука, ад якога было два кані ў Любліне, і шмат ліцэнзаваных жарабцоў у палявых умовах. У тым ліку жарабец Карабін, які дасягнуў найвышэйшай цаны пры субсідаванай куплі жарабцоў у 1938 годзе. Медстуг Блэкен таксама стаў бацькам Аспіда, аднаго з лепшых жарабцоў гэтай крыві, набытага ў 1938 годзе для дзяржаўных конных заводаў. Нарэшце, Холм-Тор II быў прадстаўлены ў Любліне чатырма сваімі ўнукамі, бацькамі якіх былі жарабцы Гамлет, Барон і Гетман, і ад яго было шмат ліцэнзаваных жарабцоў. Многія з іх былі прададзеныя па субсідыях, такія як: Орлік, Віхер, Геліёс, Гомер, Ігар, Яскіер і многія іншыя.

У 1937 годзе медалі, дыпломы і грашовыя ўзнагароды за сваіх гадаванцаў атрымалі 4 гаспадары, у 1938 годзе – 6 гаспадароў, а ў 1939 годзе – 11 гаспадароў са Смаргоні, Сукневіч, Солаў, Войстама і іншых мясцін Смаргоншчыны.

Куплялі коней для войска на мясцовых кірмашах некалькі разоў на год. Гаспадары ад продажу мелі добры прыбытак. У 1936 ­годзе рэмантовыя камісіі (камісіі па набыцці коней для войска) выплацілі мясцовым гаспадарам 700 тысяч злотых, даволі значныя грошы на той час. Прыязджалі на конскія таргі вайсковыя камісіі румынскай, грэчаскай, нямецкай, французскай, балгарскай і латышскай армій, якія таксама ўдзельнічалі ў закупках селекцыйных і пародзістых ашмянскіх коней. Тутэйшыя кірмашы прыцягвалі да сябе большую ўвагу з той нагоды, што вялікі выбар даваў тут лепшую магчымасць купіць добрых жывёл як для цяглавай працы, так і для працы на зямлі.

Конегадоўля патрабавала даволі вялікіх высілкаў і ведаў, таму ў 1930 годзе ў павеце намаганнямі графа Францішка Чапскага ствараецца кола конегадоўцаў. У 1936 годзе яно налічвала 357 сяброў, большую частку якіх складалі дробныя землеўласнікі. Аб’яднанне становіцца пасрэднікам паміж гаспадаром каня і рэмантовай камісіяй пры продажы, займаецца прапагандай рацыянальных і сучасных падыходаў у выхаванні і гадаванні коней сярод земляробаў. Сябры кола дапамагаюць камісіям выдачу пасведчання ідэнтычнасці каня (па-іншаму – пашпарта каня). У дакуменце пазначаліся звесткі пра ўладальніка жывёлы і месца яго жыхарства, апісанне каня (пол, масць, рост, узрост і асаблівыя адзнакі), вынікі ветэрынарнага агляду, заключэнне рэмантовай камісіі аб прыдатнасці каня да вайсковай службы. Даволі цікава даведацца, што ў пашпарце каня знаходзілася старонка, дзе ставілі пазнаку падчас вывазу яго за мяжу.

4.jpg

Пасля Другой сусветнай вайны ў 1950 годзе калгасныя стайні Смаргонскага раёна сталі месцам нараджэння жарабцоў Орліка І і Запаветнага І. Гэтыя коні заснавалі дзве лініі патомства, якое ў далейшым захоўвала і развівала каштоўныя асаблівасці беларускай запражной. Але гэта ўжо іншая гісторыя.

P. S. Публікацыю прысвячаю светлай памяці майго цесця ­Вацлава Дмухоўскага (1928 – 2007). Сваю мару – мець у сваёй уласнай гаспадарцы каня – ён рэалізаваў на пачатку 21 стагоддзя. У мясцовым Мур-Ашмянкоўскім калгасе цесць абмяняў старэнькі пікапчык маркі «Масквіч» на каня, даўшы новаму сябру імя Швэд. Толькі цяпер, праз гады пошукаў і знаходак, я зразумеў, чаму менавіта такую назву ён выбраў для гадаванца. Вацлаў Іванавіч добра памятаў час сваёй маладосці і разумеў усе перавагі наяўнасці ў гаспадарцы каня. Не аднойчы ён распавядаў пра коней міжваеннага перыяду, а гэта былі сыны і ўнукі Альсінга, Медстуга Блэкена, Холм-Тора… Вось чаму такую клічку атрымаў яго новы ­фаварыт.

Сённяшняя машынная цывілізацыя зрабіла чалавека больш свабодным у многіх справах, але крок за крокам, быццам «галопам», страчваецца  сувязь з тымі памочнікамі, якія тысячагоддзямі дапамагалі людзям і былі найбліжэйшымі сябрамі чалавека. Такая хада гісторыі. Але агортвае сум, калі верныя памочнікі сыходзяць. Таму толькі наша памяць перадае тую мінуўшчыну, якая ўжо больш не вернецца і не паўторыцца.

Уладзімір ПРЫХАЧ

Настройка cookie

О политике обработки файлов cookie

ПОЛОЖЕНИЕ «О политике обработки файлов cookie

1. Редакция «Светлы шлях»» уделяет особое внимание защите персональных данных при их обработке и ответственно подходит к соблюдению прав субъектов персональных данных.

2. Утверждение положения о политике обработки файлов cookie (далее – «Политика») является одной из принимаемых Обществом мер по защите персональных данных, предусмотренных статьей 17 Закона Республики Беларусь от 7 мая 2021 г. № 99-З «О защите персональных данных» (далее – «Закон»).

3. Политика разъясняет субъектам персональных данных, которые осуществляют использование веб-сайта с доменным именем «shliah.by», для каких целей и каким образом Общество обрабатывает файлы cookie, а также каким образом пользователи могут контролировать процесс такой обработки.

4. Файлы cookie являются текстовыми файлами, сохраненными в браузере компьютера (мобильного устройства) пользователя сайта Общества, указанных в пункте 3 Политики, при их посещении для отражения действий, совершенных пользователем. Эти файлы позволяют не вводить заново или выбирать те же параметры при повторном посещении того или иного сайта, например, выбор языковой версии.

5. Целями обработки файлов cookie являются:

5.1. Обеспечение удобства пользователей сайтов;

5.2. Повышение качества функционирования сайтов, в том числе корректность их работы;

5.3. Сбор аналитической информации в обобщенном виде для оценки и дальнейшего улучшения работы сайтов;

5.4. Создание и предоставление персонализированной рекламы пользователю.

6. Редакция «Светлы шлях» не использует файлы cookie для идентификации субъектов персональных данных.

7. На сайтах используются как файлы cookie первой стороны (устанавливаемые сайтами, которые посещает пользователь), так и сторонние файлы cookie (задаются сервером, расположенным вне домена наших сайтов).

8. Общество обрабатывает обезличенные данные пользователей сайта (включая файлы «cookie»), собираемые с помощью сервисов Интернет-статистики, которые служат для сбора информации о действиях пользователей на сайте, улучшения качества сайта и его содержания. Общество обрабатывает обезличенные данные о пользователе в случае, если это разрешено в настройках браузера пользователя (включено сохранение файлов cookie и использование технологии JavaScript).

9. На сайтах обрабатываются следующие типы файлов cookie:

9.1. Технические (обязательные) файлы cookie, например, применяемые при регистрации либо входе в систему, или для оставления отзыва либо комментария. Данные файлы cookie используются в целях обеспечения корректной работы сайтов и полноценного использования его функционала пользователем, не могут быть отключены в системах. Вместе с тем, пользователь может настроить браузер, чтобы он блокировал такие файлы сookie или уведомлял пользователя об их использовании — но в таком случае некоторые разделы сайта могут не работать).

9.2. Функциональные файлы cookie, например, определяющие имя пользователя. Данные файлы cookie используются для обеспечения работы некоторых дополнительных функций сайтов, например, для хранения предпочтений пользователя, в том числе имени пользователя или выбора языка, и для предотвращения повторных прохождений опросов пользователями. Подобные функции улучшают условия работы пользователей с сайтом.

9.3. Файлы cookie предпочтений, например, для настройки контента. Данные файлы cookie собирают информацию о выборе пользователя на сайте и его предпочтениях и позволяют Обществу «запомнить» информацию о выбранном пользователем городе и других местных настройках для того, чтобы соответствующим образом настраивать сайт.

9.4. Аналитические файлы cookie, например Яндекс.Метрика, Google Analytics. Данные файлы cookie собирают информацию о том, как пользователь использовал сайты, и позволяют Обществу вносить в них улучшения.

Аналитические файлы cookie показывают, какие страницы сайта посещаются чаще всего, помогают выявлять трудности, возникающие при использовании сайта, а также позволяют оценить эффективность рекламы. Благодаря этому у есть возможность составить представление о тенденциях использования сайта в целом. Общество использует информацию для анализа трафика на сайтах.

9.5. Файлы cookie, применяемые для определения целевой аудитории и в рекламных целях, например Яндекс.Метрика, Google Analytics.

10. Общество может использовать файлы cookie для рекламирования услуг пользователям сайта «shliah.by» на сторонних веб-сайтах. Например, если пользователь посетит указанный сайт, то в дальнейшем может встретить рекламу на некоторых сторонних веб-сайтах.

11. Иногда Общество использует сторонние файлы cookie для отслеживания эффективности своих рекламных объявлений. Такие файлы cookie, например, запоминают, с помощью каких браузеров пользователи посещают сайты Общества. С помощью данной процедуры Общество также регулирует и оценивает эффективность рекламной деятельности.

12. Сроки хранения обрабатываемых на сайтах файлов cookie:

Технические/Функциональные, хранятся не более года;

Необходимые для функционирования веб-аналитических платформ «Google Analytics», «Яндекс.Метрика» (статистические), установлены на сервере и не передаются третьим лицам, часть из которых хранятся во время пользования сайтом;

Остальные - не более года.

13. Пользователи могут принять или отклонить все обрабатываемые на сайте файлы cookie. При этом корректная работа сайта возможна только в случае использования необходимых файлов cookie. В случае их отключения может потребоваться совершать повторный выбор предпочтений куки, языковой версии сайта, а также могут некорректно отображаться некоторые версии страниц.

Отключение аналитических файлов cookie не позволяет определять предпочтения пользователей сайта, в том числе наиболее и наименее популярные страницы и принимать меры по совершенствованию работы сайта исходя из предпочтений пользователей.

14. Помимо настроек файлов cookie на сайте субъекты персональных данных могут принять или отклонить сбор всех или некоторых файлов cookie в настройках своего браузера.

При этом, некоторые браузеры позволяют посещать интернет-сайты в режиме «Инкогнито», чтобы ограничить хранимый на компьютере объем информации и автоматически удалять сессионные файлы cookie. Кроме того, субъект персональных данных может удалить ранее сохраненные файлов cookie выбрав соответствующую опцию в истории браузера.

Подробнее о параметрах управления можно ознакомиться, перейдя по внешним ссылкам, ведущим на соответствующие страницы сайтов основных браузеров:

Firefox

Chrome

Safari

Opera

Microsoft Edge

Internet Explorer

Настройка cookie

Мы обрабатываем куки в соответствии с нижеуказанными целями и не используем их для идентификации субъектов персональных данных. Мы поручаем обрабатывать куки для исполнения указанных целей компаниям (уполномоченным лицам).

Отключение аналитических cookie-файлов не позволит определять предпочтения пользователей Сайта, в том числе наиболее и наименее популярные страницы и принимать меры по совершенствованию работы Сайта исходя из предпочтений пользователей

Аналитические куки позволяют определять предпочтения пользователей сайта.
Компании, которым мы поручаем обработку статистических cookies:

  • Яндекс Метрика – сервис веб-аналитики, предоставляемый ООО «Яндекс». Адрес: г. Москва, ул. Льва Толстого, д. 16, 119021. Политика конфиденциальности Яндекс.
  • Google Analytics – сервис веб-аналитики, предоставляемый компанией Google, Inc. Адрес: Google, Google Data Protection Office, 1600 Amphitheatre Pkwy, Mountain View, CA 94043, USA. Политика конфиденциальности Google.
Отключение рекламных cookie-файлы не позволит принимать меры по совершенствованию работы Сайта, исходя из предпочтений пользователя, а также осуществлять подбор рекламы, иных рекламных материалов по наиболее актуальному, подходящему назначению для каждого конкретного пользователя.

Компании, которым мы поручаем обработку данных для данной цели:

  • Яндекса рекламная сеть (Yandex Mobile Ads, ADFOX) - сервис показа контекстной рекламы. Адрес: Yandex Europe AG, Werftestrasse 4, CH-6005 Luzern, Switzerland.
  • Google Ads - сервис показа контекстной рекламы, предоставляемый компанией Google Ireland Ltd, Gordon House Barrow Street Dublin 4, D04E5W5 Ireland.
Сохранить мои изменения
Сохранить по умолчанию